lunes, 13 de abril de 2015

DOMÍNGUEZ E NIÑO JOSELE


EMIGRANTES

NAS últimas manifestacións que lle escoitei e lin a Emilio Lledó repite a experiencia que PARA el supuxo emigrar a Alemaña, sendo un mozo con 53 kg despois de facer o servizo militar. A viaxe a Heidelberg de aquel aprendiz de filósofo márcao para o resto dos días. Por iso agora, ben avanzados os oitenta, volve unha e outra vez a aquela experiencia xuvenil que tanta repercusión tería na súa vida, no só no campo intelectual. Trae os recordos para combater o estereotipo de que os andaluces son vagos, non pode soportalo despois de ver a aqueles emigrantes de Xaén, Sevilla, Almería, Huelva, a finais dos anos 50 e comezos dos 60 do século pasado, traballando 12 horas diarias, malvivindo en barracóns, coa única ilusión de xirar 1000 marcos ao mes á familia que resistía na miseria da postguerra. E vénlle á cabeza a dedicación a ensinar gramática alemá a quen nin aprendera a española. E rebélase, non lle parece xusta a simplificación. Enténdoo. Eu que vivín a experiencia na melloría dos anos 70, cando xa moitos regresaban, e só por meses de verán, tampouco o dei esquecido.
Moitos mozos de hoxe tamén emigran. Talvez os mellor formados, os máis valiosos. Pero xusto é admitir que as condicións non son idénticas. Non digo con isto que non teñan dereito os nosos licenciados a exercer aquí as súas profesións ou a dedicarse con garantías a investigar. Nada máis lóxico e beneficioso para o país que aproveitar o investido en formar a unha xeración de profesionais capaces. Nada tan doloroso como formarse con esforzo en enxeñería para logo ter que se conformar cun posto moi por debaixo da capacitación nun país estranxeiro. Con todo, as expectativas nesta sociedade global serán cada vez máis abertas, os profesionais e investigadores desexan CONTACTOS non tan apegados ao lugar de nacemento. A mobilidade e permeabilidade entre europeos e incluso outros continentes traspasará medos e prexuízos que agora nos atenazan. Non é lóxico que mozos preparados deban buscarse a vida de camareiros en Londres, pero non podemos ignorar que no futuro será frecuente que moitos exerzan a súa actividade profesional sen barreiras xeográficas. Deixaremos de ser emigrantes cando elixamos traballar en Berlín ou San Francisco. De momento, parece que non hai elección.


PUBLICADO EN EL CORREO GALLEGO

O CANTADO FRACASO DE VAROUFAKIS




           
            Ás miñas amigas gústalles a rabiar o ministro grego de economía Varoufakis. Disque é a expresión sublime da masculinidade, do heroe, da potencia homérica, do clasicismo exento de enfeites baleiros e chocos. Atráelles ese rostro labrado con algo máis de dozura que as esculturas de Leiro, pero con idéntica fortaleza, tamén ese cranio rotundo, e ese corpo consistente e esvelto. Tamén, claro, aprecian que fala un inglés non aprendido hai tres días, que se ve afeito a ambientes onde as guerras intelectuais son coma un xogo e que se desenvolve con gracia informal onde outros só saben ir co uniforme de executivo encorchetado. Saber cabalgar con destreza unha moto de grande cilindrada tampouco repele. Que a súa política sexa máis ou menos realista e que con el Greza saia da triste situación económica que vive é asunto sobre o que se cadra non se dan posto de acordo nin as miñas amigas nin moitos outros, máis ben se desconfía da súa eficacia, pero sobre o anteriormente enunciado, o acordo é unánime e parece que un político así era hora que chegase, e non podía vir de outro lugar que non fose de onde se contaron as fazañas de Ulises.
            A min tamén me gusta Varoufakis. Por todo o dito e porque encarreira a proba do nove para saber se realmente do mundo universitario á política as aplicacións son posibles. Do mundo universitario que non coincide co pensamento máis habitual, claro, porque dos que van a favor da corrente xa contamos con experiencias de sobra de que si é posible, máis aínda: que case se produce un efecto vasos comunicantes sen poder distinguir entre o que vai da universidade ás finanzas ou no sentido contrario. Co flamante ministro grego estaremos en condicións de comprobar se aínda quedan azos para confiar en que a política se impoña aos intereses dun xeito de entender a economía, a riqueza e o progreso.
            A lei que impera dende finais do século pasado, coas vantaxes e inconvenientes da globalización, obriga a que os políticos anden a tombos intentando cadrar os intereses dos cidadáns sen se ver aniquilados polo peso dos poderes económicos. Un xogo perverso no que a pretensión de contentar á maioría dos seus votantes choca case de fronte co interese aberto dos enramados económicos que os poden asfixiar e guindar fóra da circulación en menos que canta un galo. Por iso a desconfianza do cidadán cara os seus elixidos. Por iso a desesperanza do político ao solicitar unha miga de autonomía que logo ha intentar encaixar coas presións, esixencias e chantaxes dos que realmente saben cara onde e como queren que discorran os destinos da economía. A diverxencia móstrase a cada paso máis evidente: medrar, ir ben a economía non sempre coincide con que lle vaia ben á maioría dos cidadáns. O exemplo máis evidente témolo neste melloramento incipiente do que o goberno se quere valer para convencernos de que apostamos ben e deberemos seguir facéndoo se non aceptamos que todo escache e se esfarele nos comezos da melloría. Crecemento e creación de emprego son variables que se utilizan para demostrar que a mellora non ofrece dúbida. Non se desprezan datos así. Por suposto que non. Pero é síntoma realista de melloría?

            Os defensores de que non se coñece outra maneira para progresar, insisten en que grazas a que as grandes empresas recuperan ganancias acabaremos todos por recibir algún froito desas ganancias. Ningunha fórmula demostrou ser mellor: ganan os grandes, algo ganarán os débiles, na medida e proporción que se poida, pero algo chegará a eles. Non medran os grandes, fundímonos todos. Este é o camiño, non convén saír fóra del. Outros, con visión distinta, consideran errada esta entrampada estratexia que só leva á desigualdade e á incongruencia insostible. Arranxos con tendencia á precariedade no emprego, salarios paupérrimos, condicións de sometemento con difícil rebelión, exclusión e diferencias entre maiorías resistentes e elites privilexiadas e dirixentes.             Entre os defensores de que unha economía distinta é posible poderiamos situar a Varoufakis. Medios de todo o mundo veñen cantando os seus fracasos antes aínda de que se produzan. Coma se os arúspices máis tétricos ditasen o seu canto triste, os grandes medios encárganse de nos adiantar os fracasos, traizóns e desastres que levará a Greza o intrépido heroe que xoga a fazañas ilusas abusando da confianza dos crédulos perdedores. Os desesperados depositan a confianza nun atrevido ilustrado que enreda con teorías de xogos á conta da súa desgraza. Outros, sen embargo, agardan con esperanza que un propósito político asentado na prioridade de desfacer a desigualdade demostre unha nova capacidade de acción económica. Que sexa posible ou non é curiosidade que se impón á voz dominante do fracaso cantado. E no caso de que este se confirme, o que procede é unha análise rigorosa das súas causas, porque se cadra non toda a culpa debe recaer sobre o atractivo Varoufakis.

domingo, 5 de abril de 2015

COMPAIXÓN, MEU DEUS


O DÍA 9 publicarase en España a nova novela de Umberto Eco. Engastallada a súa sabedoría nos oitenta anos, o intelectual italiano reflexiona coa lucidez que o caracteriza. Como anda de promoción, concede entrevistas. Na última que lle lin, ENTRE outras cousas, volvía ao vello asunto por el tantas veces tratado sobre as verdades que moitos libros conteñen aínda por riba do que o autor quixera expresar. Con límites, claro. Por máis que se lea unha poesía ou unha boa novela, e por máis que o libro diga ou nos interpele sobre aspectos que non entraban no plan de quen o escribiu, nunca poderá dicir algo para o que non está capacitado. Se o que queremos é saber como é a cidade de Chicago, por máis que leamos e interpretemos e reflexionemos enriba de “O nome da rosa” nada imos sacar. Si, sen embargo, se cadra, se nos aplicamos ou indagamos sobre os mosteiros en Galicia. Con todo, o certo é que os libros (as obras de arte) superan en ocasións as pretensións ou plans de quen os escribiron, os lectores entran nun diálogo con eles e as interpelacións dan para hermenéutica e comprensión superiores as inicialmente pensadas.

E non só interpelan e abren luz. Tamén reprochan. Isto escoiteillo a Emilio Lledó. O filósofo sevillano, tamén ben superados os oitenta, segue reflexionando con paixón e claridade. Referíndose á importancia que para el tiñan os seus libros, admitiu que ás veces ata sentía que Aristóteles, Kant ou Antonio Machado se queixaban do tempo que non se paraba a repasalos. É tanta a sintonía, a interdependencia entre lector e autor, que en ocasións recibe o reproche pola tardanza en volver a determinadas lecturas. Igual que os libros interpelan, sacoden, chaman ou reprochan, tamén a música. A min hai pezas musicais que me petan á porta para que non pase tanto tempo sen escoitalas. COMA se a preguiza ou desatención cara a elas supuxese un acto de infidelidade. Pasoume nalgún tempo coa “Paixón segundo S. Mateo” de J.S.Bach. Agora non, dende hai arredor de dez, cada primavera sinto a necesidade de escoitala coa calma e pausa que se merece. E será raro que me esqueza. Coincidiu este ano a audición co suceso do avión do Alpes e a conduta do copiloto alemán. Non insistirei sobre esa catástrofe. Moito se dixo e tal vez xa esteamos saturados de informes médicos, necesidade de medidas de precaución maiores e todas as manifestacións de asombro e desconcerto que se nos ocorran. Só aproveito para extraer unha conclusión que me parece ben acaida e da que non me dou desapegado canto máis escoito o “Erbarme Dich, mein Gott”: estamos perdendo a compaixón, falta misericordia.
Os homes podemos (debemos) escaravellar nas sinapsis e nas compoñentes químicas que entrelazan neurotransmisores


Rodeados de explicacións psiquiátricas e neurolóxicas, de tecnoloxía case infalible, de protocolos previsores rigorosos, esquecemos algo esencial: somos seres necesitados de compaixón. E debemos aprender a compadecer. A psicoloxía hoxe prefire elixir o término empatía, algo que non me acaba de convencer. Este término nas mans das ciencias sociais enferrúxase sen querer coa utilidade da maquinaria laboral, da comenencia, do utilitarismo. Ser empático é bo para motivar a un equipo, para producir mellor, para vender máis, para sentirse mellor un consigo mesmo. Si, seino, é tamén poñerse no lugar do outro, pero esas neuronas espello que tanto teñen que ver con esa tendencia propia dos humanos, non explican con plenitude de igual maneira que compaixón, misericordia. O cristianismo, tal vez porque na súa veta fonda o verdadeiramente misericordioso só é Deus, entende moito mellor este concepto e deixóunolo expresado sobre todo na música . Tanto a carencia COMO a manifestación graciosa de compaixón en ningunha expresión artística chega ao grao da imaxinería ou da música cristiá. Estar á beira do que sofre, entender o seu choro, chorar con el, exprésao a arte cristiá mellor ca ningunha outra. Os corpos esgazados e as almas secas pedindo misericordia en ningunha outra manifestación artística alcanza tal plenitude. Para recoñecelo non fai falla ser crente.

Os homes podemos (debemos) escaravellar nas sinapsis e nas compoñentes químicas que entrelazan neurotransmisores. Investigar con paixón e rigor nas estruturas biolóxicas que nos modelan para actuar dunha maneira ou doutra. O que levamos avanzado no coñecemento das causas da acción é un milagre. CONTINUAR afondando nelas é unha obriga inescusable. Canto máis avancemos, con probabilidade máis recuperaremos a evidencia de que fronte a toda competitividade, individualismo, abdicación de responsabilidade por desprazamento á enfermidade, haberemos de admitir a necesidade da compaixón. E a compadecer tamén se aprende. Resulta un paradoxo que bebendo da cultura onde Bach foi capaz de crear a suprema beleza expresando o anhelo de misericordia, a un mozo non lle trema o pulso levando á morte a 150 persoas unicamente por causa da súa infantil, ególatra e inmisericorde visión da vida.


PUBLICADO EN DIARIO DE PONTEVEDRA