O CAMIÑO DO REFERENDO

OS nacionalistas cataláns apuraron a situación ata tal punto que se cadra non queda outra: botar man dun referendo. As circunstancias quixeron que unha cantidade moi elevada de cidadáns (deixemos de lado que sexa menor ou maior que os non independentistas, é o suficientemente grande coma para xerar un problema), por métodos pacíficos, desexe independizarse. Iso non ten fácil solución. Dende logo, pechando os ollos e agardando a que se pudra ou se solucione por silencio administrativo, é dunha inxenuidade pasmosa. Cada vez medrará máis e cheirará peor. Algo cómpre facer. 

Podemos podería ser un enganche para unha posible solución se non partise da inxenuidade de lles conceder aos nacionalistas a súa petición de principio. A fórmula que talvez podería avanzar na liña de solución fundamentaríase nun acordo firme dos partidos principais (PP, PSOE e Ciudadanos, moito mellor se contasen con Podemos) que establecese na constitución as regras e condicións para que se poida celebrar un referendo nunha comunidade. Porque un referendo non se pode realizar porque si, deben previamente acordarse uns cantos principios claros e contundentes: Cal é a pregunta e o seu obxecto; cales son as opcións; igualmente as consecuencias, o Estado debe aclarar que se derivaría de independizarse (ningún divorcio sae gratis) e o votante ha saber que lle agarda se sae si ou non da maneira máis obxectiva; e, por suposto, cal é o umbral da vitoria (non pode ser que se acepte un 49 ou 50% nunha decisión de tal importancia) e cada canto tempo se pode realizar a consulta (non vale tampouco convocalo cada ano ata que o resultado me favoreza).

Todos estes puntos ben estudados e establecidos deberían someterse ao referendo principal: a todos os españois. E se esas condicións para celebralo nas comunidades que o solicitasen foran aceptadas inicialmente por todos os españois, entón si tería sentido chegar a onde queren chegar os nacionalistas.

Pero só así, aténdose ao pé da letra ao lexislado e refrendado polo “demos” único que agora existe (os cidadáns de España), unha comunidade podería acollerse a eso que a Constitución aprobou, e en tal caso, nada habería que obxectar. E se cadra non queda outro camiño: deixarse de lerias, negociar e realizar un primeiro e fundacional referendo que podería dar pé a outro que solucionase dunha vez a martavela da chantaxe nacionalista. 

PSICOFÁRMACOS INNECESARIOS

O PSIQUIATRA Allen Frances defende con sensatez a necesidade de rebaixar o exceso de diagnósticos e tratamentos psicofarmacolóxicos e acomodarnos á vida. Non denuncia que os laboratorios farmacéuticos presionen directamente sobre quen eleboran a biblia da psiquiatría (o DSM), pero si indirectamente e sobre todo no consumidor e os médicos de atención primaria.

El mesmo participou na elaboración desa biblia pero volveuse crítico ao observar que poderían diagnosticalo de catro ou cinco enfermidades con só abrir o gran libro dos males mentais. Existe unha serie de mal catalogadas enfermidades nas que caemos practicamente todos e que debemos resolver con relacións personais, resistencia e tempo. Medicalizar o estrés da vida cotidiá tratándoo de transtorno mental favorece aos grandes laboratorios pero non tanto a que vivamos mellor.

Existe segundo Allen un grande paradoxo: están máis medicalizados e investígase máis para os tratamentos de enfermidades dubidosas, das que probablemente habería que curar con tempo, familia, amigos e resistencia que para as enfermidades mentalmente graves. Para as graves cómpre máis investigación, as persoas necesitan realmente substancias que os aliven, e, ademais, é onde os riscos dos psicofármacos compensan. Non así nas enfermidades menores, onde case sempre os efectos secundarios superan os beneficios que se buscan. As enfermidades fronteirizas, as leves, aquelas que non deixan de ser na maioría dos casos condutas normais, reciben grande atención dada a gran cantidade de consumidores potenciais.

O círculo de motivación aparece claro: establécese un diagnóstico en base a uns síntomas, créanse fármacos para atacar o mal e o que non deixan de ser reaccións normais acaban por ser susceptibles de tratamento con drogas. O paciente agárrase a esa medida de salvación, esíxelle ao médico de cabeceira que lle prescriba remedios, e este, cunha media de sete minutos de atención por paciente, vese na obriga de facer un diagnóstico e prescribir un fármaco para que o cliente saia satisfeito da consulta.

Velaí o paradoxo: os grandes laboratorios céntranse máis nas persoas que non necesitarían psicofármacos e menos nas que realmente o necesitan, aquelas ás que nin a vida nin os placebos ni o tempo curan.

NON TODO É ESFORZO

MENSAXES elaboradas con medias verdades penetran no noso entendemento cotiá coma quen non quere a cousa e convertémolas en verdades indiscutibles. Ese orballo idiolóxico que vai calando ata os ósos fainos crédulos sen captar as arestas ou sombras dunha realidade. Tal é o caso da importancia do esforzo. Sería ridículo negar a necesidade e valor do esforzo persoal, a constancia e resistencia para a consecución de fins. Calquera persoa que persiga algún obxectivo non poderá escapar desa intensidade que supón concentrarse e dedicarse con fe e tenacidade sobre aquelo que se ansía.

É, sen dúbida, cualidade que se debe inculcar nas primeiras etapas da educación infantil e que proporciona medios extraordinarios para alcanzar metas, ademais de lle dar a quen a posúe a inmesa alegría que trae sempre consigo aquelo que se logra a base de traballo e tesón. Cae polo seu propio peso, polo tanto, que aquelas persoas que destacan pola súa capacidade de esforzo merecen aprobación e son dignas de ser emuladas.

Isto, sen embargo, non xustifica a elevación de absoluto esta cualidade chegando á conclusión de que os que non progresan, non conseguen obxectivos ou non teñen éxito (palabra enormemente tramposa) na vida é a causa da súa falta de esforzo, por puros lacazáns. Esta visión ideolóxica tan propia dos triunfadores esquece unha serie de variables tan importantes coma o esforzo á hora de alcanzar determinadas metas na vida. Cheira a estupidez ou interese descarado crer que todo é únicamente debido ao esforzo. Ninguén é froito do seu único esforzo.

Esta conclusión sesgada só lles interesa aos ricos, para eles só o seu esforzo, a súa intelixencia, a súa categoría é causa da súa situación de privilexio. Os demais, pobres, por preguiceiros, curtos de miras, frouxos de ánimo, non dan máis, por iso cada quen está onde se merece. Un sesgo tan interesado e falaz que pretenden sexa verdade absoluta para culpar aos sen éxito, lavarse as mans e xustificar que nada debe cambiar. Esta ideoloxía tan apreciada nos EEUU é tramposa de raíz. Un exemplo: os miles de soldados que regresan das guerras (Vietnam, Irak) tolleitos, deprimidos, enganchados ás drogas, acaban en moitos casos na pobreza e na marxinación. É isto debido á súa falta de esforzo? Esforzáronse máis os intelixentes, guapos e afortunados herdeiros que agardaron nas cafeterías sofisticadas de Manhattan realizando negocios de mal ulido tomando un martini seco?

BABAS DE TENRURA

LEVAMOS enredando un bo anaco. Non cansa. Mira, trata de apreixar, inventa sons, experimenta cos dedos na boca. Apreixa coa man o axóuxere que eleva e move en tódalas direccións. Ri satisfeita. Para unha miga, asombrada primeiro, despois coma se avaliase a potencia da que é capaz. Agora espernexa con velocidade, con enerxía. Queda entusiasmada de tanta vitalidade ao espernexar. Móvese na tumbona coma para demostrar que é capaz de erguerse, non pode, pero non se irrita. Ri. Outra vez axita o axóuxere coma se estivese encargada de anunciar a festa que nos agarda. Babexa. Ensina a lingua.

Continúa experimentando sons que repite orgullosa: be, be, be, eh, eh, be, eh, ah, ah, ah. Non para coa súa actividade que me esixe atención plena. Fágolle carantoñas que a fixan concentrada no meu rostro. Reproduzo muuuu, coma se fose vaca, oinc, coma un porquiño, guau, guau, coma un cadeliño, beeee, coma unha ovella. Atende seria. Repito beeee e ri. Tira o axóuxere ao chan. Devólvollo. Volve a tiralo. Recólloo e tírao varias veces. Canso pregúntolle se quere vir para o colo. Non fai falla que me responda, ao achegarme fai por se erguer cara a min.

Abrazada, ben pegadiña a súa cara á miña, experimento ese ulido co que só os bebés nos embriagan, acariño a súa caluga cuberta dunha peluxe dourada, séntoa cómoda sobre os meus xeonllos para que me mire e rir xuntos. Quere explorar a miña cara coa súa manciña. Achégolla e agancha do nariz, tira del, examínao metendo os seus dedos polas ventás, rabuñando un pouco coas súas uñas afiadas e tenras. Saca un anaco da súa lingua. Saco eu a miña e fágoa rabear porque agóchoa cando ma quere coller coa man. Así varias veces. Tenlle mérito e ri e mete a man na miña boca para buscar esa lingua que desapareceu.

Déixome caer no sofá e póñoa enriba de min. Escala ata se colocar sobre a miña cara e entón comeza a festa: agancha unha orella e tira, rabuña, volve a tirar; outra vez explora o nariz; mete os dedos nos meus ollos; deixa caer a súa boca enriba da miña cara e bábame, cóbreme de bicos de baba, canta coa súa voz primeira un ahahahah de contento do que non se farta mentres me sente rir a escachar louco de felicidade, exultante, ata que a elevo tanto como dan os meus brazos, fágoa descender outra vez sobre min para acariñala e bicala enchido de ledicia. E mentres a acariño todo babado, acordo o que escribira Kawabata: ao tocar a pel suave da nena as mans e os dedos enchéronselle de amor.

DOUS NENOS DE CORO

J. S. BACH logrou unha transcendental fusión entre teoloxía e música. Lutero, ademais de impulsar o idioma alemán, loitou por levar a música ao culto con todas as armas da súa paixón. Os dous foron nenos de coro en Eisenach. Lutero rebelouse contra unha igrexa corrupta dándolle ás Sagradas Escrituras o protagonismo popular dunha fe máis íntima, e, ao contrario que Calvino (non aceptaba a música instrumental no culto) e Zwinglio (non a permitía de ningún modo, a pesar de ser el un bo músico), tratou de levar coa súa reforma a música á igrexa, posto que o propósito da harmonía é a gloria de Deus. Bach –aínda que non só foi un músico relixioso nin estivo unicamente ao servizo do luteranismo– soubo converter a música en oración matemática e emotiva que logrou baixar Deus á terra e elevou os homes a Deus. 
Como membro dunha familia que convertera a música no seu sustento, é o artesán que traballa con furia para manter aos seus vinte fillos; como neno de coro, domina o canto e as voces utilizándoas como expresión da dor e da alegría, da tribulación e da esperanza, como ferramentas para facer fuxir dos terrores, para o pranto e o enaltecemento; como home que padeceu en propia a carne a morte dos seres máis queridos, eleva a súa música á autoridade de expresar o máis fondo pesar á beira da máis desexada esperanza, o temor, a dúbida e a incredulidade ao lado da fe, do consolo e do optimismo. 
A súa música, nuna empalagosa, resulta exultante e enfeitiza, atrapa, emociona, enxuga as bágoas no máis íntimo e coloreaa con alegría as notas ata case facernos crer na eternidade. As sús cantatas, oratorios, leccións de órganos e de matemática musical en fugas, a súas dúas grandes paixóns, en fin, son vida, morte, Deus, eternidade. Que grande parte da súa música beba no outro neno de coro é indiferente para a alma, crente ou non. Daquela a igrexa era lugar de encontro con Deus e de relación social, un teatro da ópera onde cada quen, colocado en función do seu rango social, escoitaba as grandes obras que ditaba a litruxia e pagaban os príncipes.
A min a súa música consólame moito, talvez, como escribe John Eliot Gardiner, porque nos ofrece a voz de Deus en forma humana, de maneira que escoitamos o modo de superar as imperfeccións por medio da música, facendo as cousas divinas humanas e as humanas divinas. 

PIANO CON MARACAS

O auditorio grande do Centro Cultural de Belèm estaba cheo. Arturo Sandoval habería un ano que actuara no mesmo lugar, pero Lisboa é cidade á que o músico cubano viaxa con gusto e os lisboetas agradécenllo coa súa presenza. Antes de comezar a tocar xa tiña ao público aos seus pés. Pero en canto o magnífico grupo (piano, teclados, baixo, batería e percusión) tocaron os primeiros acordes, máis cando Arturo colleu a trompeta, os aplausos e berros de emoción non pararon. Sandoval demostra sobre o escenario a súa experiencia como músico, a relaxación absoluta de quen desfruta tocando e a simpatía vitalista de quen goza coa vida. Dirixe, atende ao sintetizador, percusión, piano e trompeta, e canta. E todo o fai con entrega, sen medo, convencido de que o seu dominio musical non necesita avaliación. 
O grao de emoción subiu coa versión que fixeron de El Manisero, coa interprestación de Every day I think of you dedicado ao seu mentor e modelo, nunca esqueciso, Dizzy Gillespie e, tamén, con algúns agudos estridentes, irtos, innecesarios, máis para a galería. Mais o concerto aumenta en temperatura, cada exhibición de Sandoval causa tanta admiración coma excitación no asistentes, ata o punto de que son moitos os vellos (o público é maioratariamente maduro) que se moven nos seus asentos como levados dunha electricidade incontrolable e tocan palmas e tararean. Pero aínda faltaba o mellor. Sentado ao piano, Sandoval executa unha peza cun ritmo in crescendo ata que, improvisando, invita ao percusionista a que se lle una coas maracas. Lamento tanto non dar pillado o nome deste músico como desfrutei coa súa exhibición. Nunca as maracas pensei poderían regalarlle tanto á música. Foi unha simbiose perfecta entre as entradas que o mestre daba e o ritmo co que as maracas repicaron ata nos deixar a todos coa boca aberta. O cimbreo do percusionista acoplándose a piano e maracas ensambados contaxiou de tal maneira aos espectadores que non había mans nin asubíos nin berros para premiar tal marabilla. Logo aínda tocaron outra peza e a de propina, a emoción permaneceu, pero nunca á altura de cando maracas e piano se mesturaron en ritmo máxico. Ao saír á noite de Lisboa, aínda sendo marzo, non ía frío ningún. 

SAUDADE DE DEUS

VIVO momentos de pena por deixar de crer en Deus. Gustaríame gozar da gracia de experimentar a súa cercanía, protección, comprensión, amor e acollida. Un Deus amoroso e comprensivo vén moi ben en toda situación, máis cando as esperanzas se van achicando por moito que a razón se afane en lle buscar diques ás serias ameazas. É doado aceptar a morte de deus se por tal se entende a un ser tan poderoso coma vingativo, tan distante coma desapiadado, tan impenetrable como caprichoso; tirano, escuro, frío. Dese ser que vixila, controla, penaliza, culpa e atemoriza non é doado desfacerse. 
Non facía falla que N­ietzsche nolo descubrise: estaba morto en canto fomos quen a situar a nosa razón no lugar que lle corresponde e prescindimos de antromorfizacións ilusorias que nos alienaron do que en realidade nos importa. Tampouco resulta difícil esquecer a un deus tapa buratos, por dicilo coma Dietrich Bonhoeffer, aquel ao que se recorre cando quedamos sen explicacións científicas ou coherentes da realidade que se resiste a ser coñecida. Eses deuses punitivos, sanguinarios, dados ao suborno por sacrificios ous donativos, analxésicos da curiosidade científica e do progreso, nunca me produciron a máis mínima atracción. Sen eles vívese mellor.
Pero hai outros. Outro na nosa cultura. Un que é pai e nai que non esequece ao fillo, que anima na pena, que escoita e serve de guía nas situacións de maior angustia. O que se achega cunha man amiga para consolar e compartir, o que fala sen dogmatismo, case con humildade, porque se pon do teu lado, entende a túa debilidade, está da túa parte aínda que nada pode a pesar do seu poder para liberarte da dor, do medo e da imperfección, o que sabe escoitar e ofrece esperanza e alegría aínda que xa non queden. Dese Deus, como diría Julian Barnes, ao que só coñezo de oídas e lecturas pero non dou aprehendido nin sentido, teño saudade. 
Pero será que Deus se retira ou achega (León Bloy) cando e como lle parece. E para algúns, aínda sentido saudade das súas bondades, leva tempo retirado, en silencio. Será, como algúns din, que a eternidade nunca compensaría porque é enormemente aburrida e a resurrección, como consecuencia, tampouco merece tanto a pena.