DOUS NENOS DE CORO

J. S. BACH logrou unha transcendental fusión entre teoloxía e música. Lutero, ademais de impulsar o idioma alemán, loitou por levar a música ao culto con todas as armas da súa paixón. Os dous foron nenos de coro en Eisenach. Lutero rebelouse contra unha igrexa corrupta dándolle ás Sagradas Escrituras o protagonismo popular dunha fe máis íntima, e, ao contrario que Calvino (non aceptaba a música instrumental no culto) e Zwinglio (non a permitía de ningún modo, a pesar de ser el un bo músico), tratou de levar coa súa reforma a música á igrexa, posto que o propósito da harmonía é a gloria de Deus. Bach –aínda que non só foi un músico relixioso nin estivo unicamente ao servizo do luteranismo– soubo converter a música en oración matemática e emotiva que logrou baixar Deus á terra e elevou os homes a Deus. 
Como membro dunha familia que convertera a música no seu sustento, é o artesán que traballa con furia para manter aos seus vinte fillos; como neno de coro, domina o canto e as voces utilizándoas como expresión da dor e da alegría, da tribulación e da esperanza, como ferramentas para facer fuxir dos terrores, para o pranto e o enaltecemento; como home que padeceu en propia a carne a morte dos seres máis queridos, eleva a súa música á autoridade de expresar o máis fondo pesar á beira da máis desexada esperanza, o temor, a dúbida e a incredulidade ao lado da fe, do consolo e do optimismo. 
A súa música, nuna empalagosa, resulta exultante e enfeitiza, atrapa, emociona, enxuga as bágoas no máis íntimo e coloreaa con alegría as notas ata case facernos crer na eternidade. As sús cantatas, oratorios, leccións de órganos e de matemática musical en fugas, a súas dúas grandes paixóns, en fin, son vida, morte, Deus, eternidade. Que grande parte da súa música beba no outro neno de coro é indiferente para a alma, crente ou non. Daquela a igrexa era lugar de encontro con Deus e de relación social, un teatro da ópera onde cada quen, colocado en función do seu rango social, escoitaba as grandes obras que ditaba a litruxia e pagaban os príncipes.
A min a súa música consólame moito, talvez, como escribe John Eliot Gardiner, porque nos ofrece a voz de Deus en forma humana, de maneira que escoitamos o modo de superar as imperfeccións por medio da música, facendo as cousas divinas humanas e as humanas divinas. 

PIANO CON MARACAS

O auditorio grande do Centro Cultural de Belèm estaba cheo. Arturo Sandoval habería un ano que actuara no mesmo lugar, pero Lisboa é cidade á que o músico cubano viaxa con gusto e os lisboetas agradécenllo coa súa presenza. Antes de comezar a tocar xa tiña ao público aos seus pés. Pero en canto o magnífico grupo (piano, teclados, baixo, batería e percusión) tocaron os primeiros acordes, máis cando Arturo colleu a trompeta, os aplausos e berros de emoción non pararon. Sandoval demostra sobre o escenario a súa experiencia como músico, a relaxación absoluta de quen desfruta tocando e a simpatía vitalista de quen goza coa vida. Dirixe, atende ao sintetizador, percusión, piano e trompeta, e canta. E todo o fai con entrega, sen medo, convencido de que o seu dominio musical non necesita avaliación. 
O grao de emoción subiu coa versión que fixeron de El Manisero, coa interprestación de Every day I think of you dedicado ao seu mentor e modelo, nunca esqueciso, Dizzy Gillespie e, tamén, con algúns agudos estridentes, irtos, innecesarios, máis para a galería. Mais o concerto aumenta en temperatura, cada exhibición de Sandoval causa tanta admiración coma excitación no asistentes, ata o punto de que son moitos os vellos (o público é maioratariamente maduro) que se moven nos seus asentos como levados dunha electricidade incontrolable e tocan palmas e tararean. Pero aínda faltaba o mellor. Sentado ao piano, Sandoval executa unha peza cun ritmo in crescendo ata que, improvisando, invita ao percusionista a que se lle una coas maracas. Lamento tanto non dar pillado o nome deste músico como desfrutei coa súa exhibición. Nunca as maracas pensei poderían regalarlle tanto á música. Foi unha simbiose perfecta entre as entradas que o mestre daba e o ritmo co que as maracas repicaron ata nos deixar a todos coa boca aberta. O cimbreo do percusionista acoplándose a piano e maracas ensambados contaxiou de tal maneira aos espectadores que non había mans nin asubíos nin berros para premiar tal marabilla. Logo aínda tocaron outra peza e a de propina, a emoción permaneceu, pero nunca á altura de cando maracas e piano se mesturaron en ritmo máxico. Ao saír á noite de Lisboa, aínda sendo marzo, non ía frío ningún. 

SAUDADE DE DEUS

VIVO momentos de pena por deixar de crer en Deus. Gustaríame gozar da gracia de experimentar a súa cercanía, protección, comprensión, amor e acollida. Un Deus amoroso e comprensivo vén moi ben en toda situación, máis cando as esperanzas se van achicando por moito que a razón se afane en lle buscar diques ás serias ameazas. É doado aceptar a morte de deus se por tal se entende a un ser tan poderoso coma vingativo, tan distante coma desapiadado, tan impenetrable como caprichoso; tirano, escuro, frío. Dese ser que vixila, controla, penaliza, culpa e atemoriza non é doado desfacerse. 
Non facía falla que N­ietzsche nolo descubrise: estaba morto en canto fomos quen a situar a nosa razón no lugar que lle corresponde e prescindimos de antromorfizacións ilusorias que nos alienaron do que en realidade nos importa. Tampouco resulta difícil esquecer a un deus tapa buratos, por dicilo coma Dietrich Bonhoeffer, aquel ao que se recorre cando quedamos sen explicacións científicas ou coherentes da realidade que se resiste a ser coñecida. Eses deuses punitivos, sanguinarios, dados ao suborno por sacrificios ous donativos, analxésicos da curiosidade científica e do progreso, nunca me produciron a máis mínima atracción. Sen eles vívese mellor.
Pero hai outros. Outro na nosa cultura. Un que é pai e nai que non esequece ao fillo, que anima na pena, que escoita e serve de guía nas situacións de maior angustia. O que se achega cunha man amiga para consolar e compartir, o que fala sen dogmatismo, case con humildade, porque se pon do teu lado, entende a túa debilidade, está da túa parte aínda que nada pode a pesar do seu poder para liberarte da dor, do medo e da imperfección, o que sabe escoitar e ofrece esperanza e alegría aínda que xa non queden. Dese Deus, como diría Julian Barnes, ao que só coñezo de oídas e lecturas pero non dou aprehendido nin sentido, teño saudade. 
Pero será que Deus se retira ou achega (León Bloy) cando e como lle parece. E para algúns, aínda sentido saudade das súas bondades, leva tempo retirado, en silencio. Será, como algúns din, que a eternidade nunca compensaría porque é enormemente aburrida e a resurrección, como consecuencia, tampouco merece tanto a pena.

PROCESIÓNS DE COÑOS

COMPRENDO A INDULXENCIA de Anson coa xuventude fermosa, lisa e tensa da moza rebelde. A vellez pode levar asociada nalgúns aspectos a intransixencia esclerótica e noutros a comprensión sen límites. Todos fomos rebeldes incautos, atrevidos, parciais, obcecados, decididos e convencidos coma para non nos acordar e perdoar aquelas veleidades. E mais, se quen agora as comete nos traslada a aqueles anos nos que o corpo podía ensinarse con alegría, pois non era máis que mostra da vitalidade, saúde e inmortalidade que nos envolvía. Entendo pois, como non, ao vello xornalista acudindo ao Papa e aos poemas para liberar a Rita da carga dunha persecución amañada, retorta e implacable como soe ser cando a política o enchoupa todo e te morde coma un can doente á presa. Ben está a clemencia cando todos os cans corren rabiados detrás da rebelde inxenua que exhibe con descaro e provación a propia beleza como proba de que confía nun futuro hedonista sen deuses nin dogmas nin imposicións. Pero debaixo hai máis.

Prometeran estes novos políticos unha renovación de hábitos na maneira de gobernar e moitos votantes déronlle a oportunidade de demostralo. A fartura de maneiras oxidadas e cheirentas, flácidas e podres abriu camiño para que ideas de limpeza e claridade, horadez e valores ben xerarquizados lostregueasen esperanza. E por iso en moitas cidades, Barcelona, Madrid, Cádiz, Coruña, Zaragoza, Santiago, Ferrol..., optaron por equipos de goberno que prometían maneiras novas. Pasan os meses e quen deran o voto con espírito crítico, non coma conversos dunha laica fe, queren contrastar promesa e realidade, ditos e feitos. E, aínda conscientes de que a perspectiva é escasa, ademais de que as informacións persecutorias atronan con fanfarras e timbales cada estúpida anécdota á que se lle poder extraer veleno de maldicir, algunhas accións si parece que esixen que andemos aleutos.

García Lorca, nunha alocución en setembro de 1931, inaugurando unha biblioteca en Fuente Vaqueros, despois de mostrar certa melancolía polas criaturas que por falta de medios e para a súa desgraza non gozan do superior ben da beleza que é vida e bondade, serenidade e pasión, acaba citando a Menéndez Pidal para procalamar que o lema da República debía ser: Cultura. Cultura porque só a través dela se poden resolver os problemas en que daquela se debatía o pobo cheo de fe, pero falto de luz. O desexo de García Lorca creo que podería ser trasladado sen grandes modificacións ao día de hoxe. Moitos destes grupos de partidos emerxentes e renovadores creo que aceptarían este lema. Ademais de insistir na necesidade de eliminar necesidades básicas (que a ninguén lle falte teito, luz , pan e leite) aceptarán que é cultura o que nos cómpre con máis urxencia. E iso parecen entender cando progaman e se lanzan con proxectos cargados de actividades culturais. Pero... que actividades culturais?

Aceptando, repito, que existen batallóns apostados esperando a que cometan o mínimo despiste para disparar a matar, o que se vai vendo da programación cultural por parte destes novos gobernantes nos meses que levan non deixa de ser chamativo. Actuacións só provocadoras, irreverentes, cargadas de ideoloxía simplista non equivalen a cultura. Adoutrinamento bastos e ordinarios por adornos laicistas, ecoloxistas e feministas cos se envolvan só dan munición aos artilleiros do inmobilismo. Paréceme errada este gurrar en asuntos controvertidos. Nada aportan á mellora da convivencia. Entorpecen a instrución, a beleza, o diálogo, a tolerancia e os espírito crítico que son bases da cultura que se di defender. Aporte escaso me parece se arrincan centrándose en cambiar nomes de rúas, retirar bustos, premiar poesía insolente e retirar subccións para as procesiós arraigadas na tradición. Seino ben: a cultura ha ser ás veces rompedora, deslumbrante, capaz de meter o dedo do ollo cego ou dormente. Sen dúbida. Pero non confundamos. O balbordo, o badoco e pailán; o atrevemento sen formación; o descaro sen enxeño; a agresividade sen piedade; a ignorancia revestida de osadía non son cultura. Mala estratrexia, pésima comunicación, se esetes gobernantes que se din renovadores non son capaces de destacar que o seu traballo se centra con todo fervor arredor doutras medidas. Porque se non conseguen polas súas accións que nos esquezamos do pucho que se usa con ocasión e sen ela, do ben que se cantan coplas nas comparsas de entroido ou das polémicas por elixir monicreques de planfeto, moito levan que mallar neles e desgastaranse máis axiña do que pensaron. Que o vello Anson indulte o busto liso de Rita non evita que a cidadanía se aburra de polémicas para as que son non horas. Equivócase quen pense que fai cultura, rompe ou innova promocionando procesións de coños. Eses tempos foron outros.

AMARRARSE AO PODER

EN calquera exercicio profesional, sobre todo se é de índole creativo e innovador, está comprobado que permanecer demasiado tempo executando unha mesma función acaba por atrofiar aos máis cualificados. Estar ao día, con iniciativa e motivado esixe cambio, formación, fuxir da rutina que vai oxidando a intensidade e creatividade. Cando unha empresa busca andar na primeira liña, ser competitiva e avanzar, está atenta aos cambios nas funcións dos seus directivos e cargos de maior responsabilidade. Só desexan eternizarse na posición os que chegan ao posto máis elevado, parece que de aí ninguén os debe mover. 

Na política, peor. Sexa da tendencia ideolóxica que sexa, é raro aquel que non atopa razóns para xustificar que debe permanecer no cargo. E mira que países con sabeduría democrática coma EEUU téñono ben claro: dúas presidencias e á casa, aínda que salves ao país da maior catástrofe. Lóxico. Pois nada, aquí, de esquerdas ou de dereitas, alcaldes, presidentes autonómicos ou da nación, en canto alcanzan o poder chegan a pensar que son imprescindibles e non hai quen os faga irse a tempo. Queren morrer no cargo. Por suposto, non se aproban leis que establezan períodos razoables de exercicio político. 

A tendencia a amarrase ao poder é enfermiza. Escandalizámonos con certo fariseísmo do que ocorre en Latinoamérica. Estes revolucionarios como Maduro, Ortega e Morales acaban todos toliños por modificar a constitución para seguir salvando á patria. É o convencemento estúpido de pensar que sen eles o mundo non funciona, que os cambios non se producirán, a igualdade non se instaurará. O malo é que, dominadores de tódolos resortes do poder, acostuman a disfrazar de democráticas consultas que son trampa. 

Ortega, aquel revolucionario sandinista agora dictador da peor estirpe, consegue eternizarse na súa finca privada. Maduro, menos hábil nas artes manipuladoras, poida que acabe fóra. E Morales, grazas á intelixencia dos bolivianos, perdeu o seu referéndum para tamén facerse salvador perpetuo do país. Felicidades aos bolivianos. 

Nada esmaga tanto coma que os gobernantes se eternicen. É difícil despois de anos gobernando escapar á podremia da corrupción e vicios autoritarios. Pero non estaría mal que nos esquezamos dos de lonxe e que establezamos entre nós límites no exercicio do poder.

FÓRA DE EUROPA VAI FRÍO

XOGADA mestra a dos británicos. Coma todos os chantaxistas, ameaza para conseguir privilexios e unha vez conseguidos aínda vende o favor de se quedar. Pobre Europa. Os comerciantes trituran aos políticos, os intereses egoístas prevalecen sobre a solidariedade, as vantaxes a curto prazo impóñense diante dunha mirada ampla. A última negociación entre o Reino Unido e a Comunidade foi toda unha demostración do pavor que se experimenta cando alguén ameaza con nos deixar. Non. Non sería bo para ninguén que abandonasen esta unión tan peculiar coa que se engancharon a Europa.

Pero así será peor. Deixa marcados os camiños polos que discorrerán a partir de agora as relacións entre os distintos membros: os intereses primarios, particulares, egoístas, de diferenciación e desigualdade primarán sobre todo intento de cohesión, solidariedade, igualdade. Esa é a clave da decisión: a chantaxe da separación imponse á razonable tendencia cara a igualdade en dereitos.

A aposta de Cameron, sempre cos aranceles como medida de cálculo, foi detrás dun acordo que lle permita elevar un valo legal que impida os desprazamentos dos cidadáns comunitarios cara o seu territorio. Coma se copiaran da fronteira do Río Grande. Unha imposición irritante, de vergonza. Non deixa de ser unha discriminación de nacionalidade de orixe, un barranco discriminatorio para o concepto de cidadanía europea. A pelexa de fondo é simple: prefiro salvarme só que asociarme para unha cobertura comunitaria.

Son realmente estes os socios que necesitamos? Mellora así Europa, cedendo atemorizada diante das chantaxes descaradas? En España sabemos ben de que vai isto, miren para Cataluña e o País Vasco. Socios desleais, aproveitando as vantaxes dunha asociación só en canto lles beneficia particularmente. Con socios así, a construción de Europa ten mal prognóstico.

Escandalízanse moitos medios de que Varaufakis veña a España propoñendo u­nha nova idea de Europa. Non será hora de pensar nunha refundación? Non estaremos alimentando unha desconfianza irrecuperable na gran idea, tal vez a mellor do século pasado, que era a dunha Europa unida en dereitos, obrigas e cidadanía? Non dubido que a tarefa é complexa, pero con medo aos chantaxistas, non avanzamos. Se cadra algúns deberían irse e experimentar o frío que vai fóra de Europa.

CAROL: A MIRADA DE CATE

DAS TRES PELÍCULAS - El Renacido, La gran apuesta, Spotlight- que soan con máis insistencia para ser as gañadoras dos Oscar do próximo domingo, ningunha me gustou ata calificala como excepcional. El Renacido de Gómez Iñárritu paréceme un exercicio técnico e visual atractivo, pero baleiro. Unha historia de superación e resistencia esaxerada, incrible case, ambiantada nunha atmosfera líquida e tenebrosa excelente, pero carente de todo contido emocional. A publicidade encargada de nos vender a grandiosa actuación de Leonardo DiCaprio tamén se me antolla fóra de campo. Falar pouco nunha interpretación non significa que esta sexa xenial. Loitar contra elementos tan esmagadores coma os que debe vencer DiCaprio obrígano a unha xestualidade e primeiros planos nos que se debería palpar a dor extrema e a desesperación; máis ben o que se aprecia é a forzada necesidade de expresalas con moita suciedade e reiteración. Nin a fortaleza sobrehumana nin a obsesión de vinganza vencen á meticulusidade técnica do director. Luz morta, paisaxes nevados e ásperos, ríos e barrancos, inseguridade e desgraza permanentes detrás do protagonista non o converten nun home recoñecible capaz de renacer despois de cada violenta sacudida da natureza ou da maladade do egoísmo entre os homes. A elección das dúas últimas películas de Iñárritu - as máis premiadas e recoñecidas muldialmente- non me parece que vaia na mellor liña, naquela que comezara con Amores Perros, Babel ou 21 gramos.

Se El Renacido non me entusiasma, La gran apuesta menos. A idea de nos explicar de maneira entendible a dolorosa falcatruada dos financeiros que crearon a sabendas a burbulla inmobiliaria non é despreciable, pero insuficiente. Adam McKay intenta incluso darlle un toque ameno á explicación económica, pero o discurso vese axiña, os descubridores do apaño oculto por banqueiros, medios e goberno, chegan a cansar, axiña todo acaba nunha narración con tintes de documental. A pesar de bastantes términos da xerga propia dos lobos dos negocios das finanzas, un logra pillar o miolo do asunto, do canallas que algúns son, pero, agás unha liviana incitación á vinganza, pouco máis se pode extraer dunha película así. Non nego o seu interese pedagóxico, aínda que supoño bastante inútil, xa se sabe que por aquí aínda son moitos os que consideran que a culpa de toda esta crise a tivo un señor chamado Zapatero, pero dende un punto de vista da esixencia dun guión con conflitos, duns personaxes en carne viva e dunha trama con tensión e misterio, a película resulta plana e sen capacidade para mover ao espectador a emocións.

Outro tanto poderiamos dicir de Spotlight, a pesar da crítica favorable unánime. Case tamén un documental sobre un asunto escabroso, pero ben coñecido e moi comentando nos últimos anos. Que a igrexa católica, apoiada en poderes aliados, tratou de ocultar unha práctica frecuente e sistémica de pederastia, non é algo que nolo descubra esta película. Certo que atrae e resultan ben interpretados os membros do equipo de xornalistas que van detrás da noticia que se agocha. Mellor aínda as circunstancias da vida da cidade que impiden avanzar na investigación. Pero acabamos de novo nun cine de investigación e denuncia frío, meritorio, que entusiasmará como guía aos xornalistas con bos propósitos profesionais, pero cinematográficamente romo. Unha boa película necesita algo máis que actores que interpeten de maneira crible a personaxes. A historia que se conta haberá de punzar cunha punta que escarvelle nos ollos de quen mira, cunha textura de luz, son e ritmo que nos apegue á pantalla coma se nós mesmos estiveramos padecendo, rindo ou sospeitando o que ha de vir. E isto non ocorre nin de lonxe nesta investigación interesante sobre unha práctica dolorosa que tanto mal lle está causando á igrexa católica.

Descoñezo as opcións da última de Spielberg, El puente de los espías, pero para o meu ver, con non ser das súas mellores, supera ás principaias candidatas. O guión e factura están moi por riba das citadas. A ambientación histórica, a tensión narrativa, e, sobre todo, o personaxe do espía ruso perfectamente captado, auscultado a fondo, danlle á película unha harmonía estética e dramática elevada.

Sexa cal sexa a decisión dos académicos, eu conformaríame con que se premiase a Cate Blanchet, candidata a mellor actriz. A súa interpetación en Carol considéroa soberbia. A película - tamén con máis vida, medo, tensión, desconcerto e paixón- poderase admirar máis ou menos, pero a interpretación de Cate é maxistral. Vela camiñar co seu vestido de pel, fumar e mirar equivale a que a muller máis sofisticada, elegante e débil te deixe entrar na súa alma.